Από τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ποδοσφαιρικής ταυτότητας και την κατάσταση του ελληνικού ποδοσφαίρου το 1940, μέχρι τη δικτατορία, τον συνδικαλισμό των ποδοσφαιριστών και τη σύνδεση των συλλόγων με την κοινωνία, οι εργασίες του συνεδρίου ανέδειξαν την πολυδιάστατη σχέση του ποδοσφαίρου με την ιστορία και την πολιτική.
Με επίκεντρο την ιστορική, κοινωνική και πολιτική διάσταση του ποδοσφαίρου συνεχίστηκαν οι εργασίες του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου «100 Χρόνια ΠΑΟΚ, Ποδόσφαιρο και Κοινωνία», στην Αίθουσα Τελετών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Η πρώτη συνεδρία της ημέρας, με θέμα «Το Ποδόσφαιρο στην Ευρώπη και τον Κόσμο», έφερε στο προσκήνιο τη διαμόρφωση του σύγχρονου ποδοσφαίρου πέρα από τα εθνικά σύνορα, τη συμβολή του στην ευρωπαϊκή ταυτότητα, αλλά και τις διαχρονικές παθογένειες του ελληνικού αθλήματος.
Από την ευρωπαϊκή ταυτότητα στις παθογένειες του ελληνικού ποδοσφαίρου
Ο Matthew Taylor, καθηγητής και διευθυντής του International Centre for Sports History and Culture στο De Montfort University του Ηνωμένου Βασιλείου, παρουσίασε την εισήγηση «Beyond Borders and Boundaries: European Society and the Making of Modern Football».
Μέσα από τη μελέτη του ανέδειξε τη σημασία της υπέρβασης των εθνικών ορίων για την κατανόηση της ιστορίας του ευρωπαϊκού ποδοσφαίρου. Η μετακίνηση ανθρώπων, ομάδων και ιδεών συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη του αθλήματος, συχνά πριν ακόμη δημιουργηθούν οι επίσημες διοικητικές δομές του. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη διακρατική διάδοση του ποδοσφαίρου από τα τέλη του 19ου αιώνα, στη σχέση των άτυπων ποδοσφαιρικών δικτύων με τους θεσμούς, αλλά και στις αλληλεπιδράσεις που διαμόρφωσαν το γυναικείο ποδόσφαιρο.
Στη συνέχεια, ο Ramon Llopis Goig, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια, με την εισήγηση «Beyond the Pitch: Football and European Identity», εξέτασε το κατά πόσο το ποδόσφαιρο μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Η ανάλυσή του ανέδειξε τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι βαλκανικές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, ως προς τη συγκρότηση αυτής της κοινής ταυτότητας. Όπως υπογράμμισε, η ευρωπαϊκή ταυτότητα δεν οικοδομείται αποκλειστικά μέσα από πολιτικές αποφάσεις, αλλά προϋποθέτει ευρύτερη συναίνεση μεταξύ των ελίτ και των κοινωνικών ομάδων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασε η εισήγηση του αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας του ΑΠΘ Στράτου Ν. Δορδανά και του ιστορικού Βάιου Καλογρηά, με τίτλο «Το Εθνικόν μας Ποδόσφαιρον εις την σημερινήν του κακοδαιμονίαν: Προτάσεις για τη βελτίωση του ποδοσφαίρου… από το μακρινό παρελθόν».
Οι δύο ερευνητές ανέτρεξαν σε μια μακροσκελή έκθεση του Ιουνίου του 1940, μέσα από την οποία διατυπώνονταν προτάσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων του ελληνικού ποδοσφαίρου. Οι διαπιστώσεις εκείνης της εποχής παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με ζητήματα που εξακολουθούν να απασχολούν το άθλημα μέχρι σήμερα.
Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονταν η οικονομική εξυγίανση, η ενίσχυση περισσότερων συλλόγων με στόχο την αύξηση του ανταγωνισμού, η αντιμετώπιση των αιτιών της βίας στα γήπεδα και η λειτουργία μιας αξιόπιστης Ελληνικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας. Κεντρική θέση κατείχε, επίσης, η καλλιέργεια του αθλητικού πνεύματος και η ανάγκη για ουσιαστική αλλαγή των βάσεων του ελληνικού ποδοσφαίρου.
Το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις προτάσεις διατυπώθηκαν πριν από περισσότερες από οκτώ δεκαετίες ανέδειξε με χαρακτηριστικό τρόπο τη διαχρονικότητα των προβλημάτων του αθλήματος.
Από τη δικτατορία και τον συνδικαλισμό έως την ιστορία της Δόξας Δράμας
Η δεύτερη συνεδρία, με θέμα «Το ελληνικό και κυπριακό ποδόσφαιρο από το χθες στο σήμερα», επικεντρώθηκε στις ιστορικές διαδρομές των ποδοσφαιρικών συλλόγων, στις πολιτικές παρεμβάσεις στον αθλητισμό και στη διαμόρφωση της επαγγελματικής ταυτότητας των ποδοσφαιριστών.
Ο Πέτρος Παπαπολυβίου, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, παρουσίασε την εισήγηση «Οι κυπριακές ποδοσφαιρικές ομάδες στην Α’ Εθνική Κατηγορία 1967-1974: Πτυχές της αθλητικής “ενωτικής πολιτικής” της στρατιωτικής δικτατορίας».
Στο επίκεντρο βρέθηκε η συμμετοχή της πρωταθλήτριας ομάδας του κυπριακού πρωταθλήματος στην ελληνική Α’ Εθνική κατά την περίοδο της δικτατορίας των συνταγματαρχών. Αναλύθηκαν οι αντιδράσεις που προκάλεσε η πρωτοβουλία στην Κύπρο, ο ρόλος του τότε γενικού γραμματέα Αθλητισμού Κωνσταντίνου Ασλανίδη, καθώς και η στάση της κυπριακής κυβέρνησης και της Κυπριακής Ομοσπονδίας Ποδοσφαίρου.
Παράλληλα, εξετάστηκε η παρουσία των κυπριακών ομάδων στο ελληνικό πρωτάθλημα, με ιδιαίτερη αναφορά στις αναμετρήσεις τους με συλλόγους της Θεσσαλονίκης και στην αξιοποίηση της συγκεκριμένης πολιτικής από την προπαγάνδα της δικτατορίας.
Στη συνέχεια, οι Θανάσης Τσούμας, διδάκτωρ Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, και Μανώλης Χουμεριανός, αναπληρωτής καθηγητής στο ίδιο πανεπιστήμιο, ανέλυσαν τη μετάβαση από τον ερασιτεχνισμό στον επαγγελματισμό μέσα από την εισήγηση «Από τον ερασιτέχνη στον επαγγελματία: Ο συνδικαλισμός των ποδοσφαιριστών».
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ίδρυση του Πανελληνίου Συνδέσμου Αμειβομένων Ποδοσφαιριστών (ΠΣΑΠ) και στον ρόλο του στην προάσπιση των επαγγελματικών δικαιωμάτων των αθλητών. Παράλληλα, αναδείχθηκε η συμβολή του στην οικοδόμηση μιας διακριτής επαγγελματικής ταυτότητας και στη διαμόρφωση κανόνων συμπεριφοράς εντός των αθλητικών χώρων.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση ανέδειξε τη σημασία του ίδιου του ποδοσφαιριστή στη διαμόρφωση του σύγχρονου ποδοσφαίρου, αλλά και τη σχέση του με τους φιλάθλους, τους παράγοντες και τη δημόσια εικόνα του αθλήματος.
Ξεχωριστή θέση στη συνεδρία είχε και η ιστορική έρευνα της μεταδιδακτορικής ερευνήτριας του ΑΠΘ Γεωργίας Μπακάλη, η οποία ασχολήθηκε με το αρχείο της Δόξας Δράμας για την περίοδο 1945-1965.
Η ερευνήτρια παρουσίασε τη σημασία του ιστορικού αρχείου ως πηγής για τη μελέτη του ποδοσφαιρικού φαινομένου, επισημαίνοντας ότι σημαντικοί σύλλογοι είτε δεν διαθέτουν οργανωμένο αρχείο είτε έχουν υλικό διασκορπισμένο. Η ανακάλυψη του αρχείου της Δόξας Δράμας σε υπόγειο χώρο επέτρεψε την ανάδειξη πολύτιμων στοιχείων για τη σχέση της ομάδας με την κοινωνία της πόλης.
Όπως ανέφερε, η Δόξα της χρυσής εποχής της ενσαρκώνει μια ρομαντική αντίληψη για το ποδόσφαιρο και μια αγνή αγάπη για τον σύλλογο, η οποία δεν συνδέεται απαραίτητα με εποχές αθωότητας, αλλά μπορεί να συνυπάρχει ακόμη και με την κυριαρχία του κατεστημένου.
Τέλος, ο Χάρης Αλεξάνδρου, επίκουρος καθηγητής του ΑΠΘ, εξέτασε την εθνική δράση των ποδοσφαιρικών σωματείων της Κύπρου κατά την περίοδο της ΕΟΚΑ (1955-1959) και τα βρετανικά αντίμετρα.
Η εισήγησή του επικεντρώθηκε στην εμπλοκή ποδοσφαιρικών σωματείων στον αγώνα της περιόδου, στην κατασταλτική πολιτική των Βρετανών και στις συνέπειες που αυτή είχε τόσο στην αγωνιστική δραστηριότητα όσο και στη γενικότερη λειτουργία των συλλόγων. Μέσα από την παρουσίαση εξετάστηκαν οι λόγοι για τους οποίους συγκεκριμένα σωματεία αποτέλεσαν προπύργια του αγώνα, τα μέτρα που ελήφθησαν εναντίον τους και οι επιπτώσεις τους.
Το ποδόσφαιρο ως καθρέφτης της κοινωνίας
Οι δύο συνεδρίες ανέδειξαν ότι η ιστορία του ποδοσφαίρου δεν περιορίζεται στα αποτελέσματα, στους τίτλους και στις επιδόσεις των ομάδων. Αντίθετα, συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές αλλαγές, τις πολιτικές εξελίξεις, τις συλλογικές ταυτότητες και τις διεκδικήσεις των ανθρώπων που το υπηρετούν.
Μέσα από ιστορικά τεκμήρια και επιστημονικές προσεγγίσεις, το διεθνές συνέδριο για τα 100 χρόνια του ΠΑΟΚ επιχειρεί να φωτίσει τις πολλές πτυχές ενός φαινομένου που ξεπερνά τα όρια του αγωνιστικού χώρου, επιβεβαιώνοντας τη βαθιά σχέση του ποδοσφαίρου με την κοινωνία και την ιστορία.
